Hendrik Willem Mesdag

( Groningen  1831 - 1915  Den Haag )

Het in zee lopen van de Scheveningse vissersvloot bij stormachtig weer

olieverf op doek, 100 x 157.5 cm
gesigneerd en gedateerd r.o.: H W Mesdag 1875

De Noordzee met zijn steeds wisselende wolkenpartijen, soms dreigend, dan weer vriendelijk, de kleurige zonsopkomsten zowel als de adembenemende zonsondergangen fascineerden Mesdag zijn hele leven. En dat natuurgebeuren gestoffeerd met vissersschepen en vrouwen en mannen in de sobere klederdracht van de negentiende eeuw. Als geen ander wist Mesdag dit gegeven steeds anders op het doek vast te leggen. Op bijna al zijn schilderijen nemen de bekende bomschuiten een prominente plaats is en toch zijn er geen twee schilderijen hetzelfde. Daarin toont Mesdag een meester zijn.

Internationale erkenning
We dienen op te merken dat het oeuvre van Mesdag van wisselende kwaliteit is, sommige werken halen echter het niveau van de beroemde Franse impressionisten. Als voorbeeld willen wij hierbij noemen Mesdag’s ‘Ondergaande zon’ in de collectie van het Musée d’Orsay. Het schilderij wordt in dit museum geëxposeerd tussen werk van Mesdag’s Franse collega’s waarbij aangetoond wordt dat het van dezelfde hoge kwaliteit is.

In dit omvangrijke oeuvre neemt ons schilderij een heel bijzondere plaats is. Het kapitale werk mag gerekend worden tot een van zijn meest belangrijke werken. Met brede penseelstreken en een dik impasto schetst Mesdag een stormachtige dag aan de Scheveningse kust. Donkere luchten weerspiegelen in een grijsgroene zee die getooid is met witte schuimkoppen. Dit stemmingsbeeld wordt verlevendigd door de bedrijvigheid die zich vlak bij het strand afspeelt. Enkele bomschuiten staan op het punt zee te kiezen. Dat gebeurde op een heel speciale manier. Op 1.80 meter van het strand werd een zwaar anker in zee gezet met aan dezelfde kabel een kleiner anker dat diende om bij het afwinden van de schuit het zogenaamde krabben (over de bodem schuiven) van het grote anker te voorkomen. Op korte afstand van het schip werd nog een klein anker op de kabel gestoken. De jongste ankerzetter liep met dit anker op zijn schouder tot aan zijn nek in zee en liet het anker vallen. Pas als dit alles gedaan was werden de vissers man voor man door de zogenaamde dragers of zwemmers ingedragen en op een achter de bom geplaatste ladder afgezet. Daarna klommen de dragers zelf aan boord. De complete bemanning bestond uit 9 man. Vervolgens werd de ankerkabel om een primitieve houten spil gelegd en de spilstaken ingestoken. Bij elke aanrollende golf trachtte men met gelijktijdige rukken de kabel op te winden en zo het schip in zee te trekken tot diep water was bereikt. Op enige afstand van de kust werd zeil gezet en koers gezet naar de visgronden. Interessant is de datering: vanaf 1882 werden de bomschuiten voorzien van een achtermast, bij de vissersschepen op ons schilderij ontbreekt deze mast, de datering 1875 is dus volkomen juist.

Heel opvallend is de Hollandse vlag op het middelste schip. Op de schilderijen van Mesdag voeren de bomschuiten geen vlag! Dat komt overeen met de werkelijkheid, men deed niet aan opsmuk, bovendien waren vlaggen duur en ze sleten snel. Waarom voert het schip op ons schilderij dan de vaderlandse driekleur. Daar is een verklaring voor. Voor dat in het voorjaar de haringvisserij begon werden de bomschuiten gerepareerd, geschilderd en voorzien van tonnen, netten, zout, proviand en water. Was een schip dan uitgerust en dus klaar voor het nieuwe seizoen werd dat gevierd door het schip met vlaggen te versieren. Vlak voor het vertrek werden alle vlaggen gestreken. Op ons schilderij is dat al gebeurd en moet alleen nog de Hollandse vlag neergehaald worden.

Mesdag schilderde dus niet ‘zomaar’ een schitterend zeestuk met wat vissersscheepjes, maar de schepen, de uitrusting en alles wat erbij kwam kijken om in zee te steken heeft hij scherp geobserveerd en overeenkomstig de werkelijkheid weergegeven.

Ons schilderij heeft Mesdag nooit verkocht, het bleef in de familie van de kunstenaar gedurende vele jaren. Een tot voor kort onbekend schilderij dus en daarom niet opgenomen in de oeuvre-catalogus over Mesdag door Jan Poort. De heer Poort heeft inmiddels de authenticiteit van het schilderij bevestigd; het wordt geregistreerd door de Mesdag Documentatie Stichting onder nummer 1875.10

Hendrik Willem Mesdag, grondlegger van de Haagse School
De kunstenaar werd in 1831 te Groningen geboren als zoon van een gefortuneerde graanhandelaar en stijfselfabrikant en was voorbestemd om bankier te worden. Hij was een neef van de wereldberoemde schilder Sir Laurens Alma Tadema die ervoor zorgde dat de jongeman het vak kon leren bij de bekende Willem Roelofs, de bekende Nederlandse landschapsschilder die in Brussel woonde. In die periode maakte de jonge Mesdag kennis met de zogenaamde Barbizonners, die in plaats van in het atelier ‘en plein air’ schilderden. Hij raakte gefascineerd door de nieuwe impressionistische manier van schilderen. Na vier jaar in Brussel gewoond te hebben verhuisde Hendrik Willem Mesdag met zijn vrouw Sientje en zijn zoontje in het voorjaar van 1869 naar Den Haag. Zij betrokken een woning in de chique Anna Paulownastraat en hij huurde een kamer in Scheveningen. Zijn faam was toen nog niet gevestigd, maar na 1870, het jaar waarin Mesdag zijn eerste waardering in Parijs oogstte, kreeg hij steeds meer erkenning. Het vissersdorp Scheveningen met zijn karakteristieke visservloot wordt zijn grote liefde, het zijn die schilderijen die hem zo beroemd gemaakt hebben. Zijn bekende Panorama was een tour de force en geniet tot op de dag van vandaag wereldbekendheid, het is een van de grootste toeristische attracties in Den Haag! In 1915 overlijdt de gevierde kunstenaar op vierentachtigjarige leeftijd. Met recht mag hij genoemd worden de grondlegger van de Haagse School en de belangrijkste zeeschilder uit de tweede helft van de negentiende eeuw.

Een monumentale lijst
De fraaie lijst om ons schilderij is door Mesdag zelf uitgezocht en besteld bij de toen bekende Leidse kunsthandelaar en lijstenmaker Sala. Mesdag was kennelijk zeer tevreden over deze lijstenmaker, want bijna al zijn schilderijen werden voorzien van een lijst van de firma Sala, ondanks de hoge prijzen die de lijstenmaker voor zijn lijsten vroeg. Een lijst kostte toen tussen de fl. 300 en fl. 1.500, een formidabel bedrag in aanmerking genomen dat een handwerksman ongeveer fl 5,- in de week verdiende!

Voor dit werk hebben wij een fraai geïllustreerde brochure gemaakt. Zolang de voorraad strekt is deze aan te vragen.